Zašto se upravlja otpadom?



Kada se uporedi sastav komunalnog otpada danas i prije‚ recimo, sto godina, uočljivo je da su u komunalnom otpadu ranije bili isključivo prirodni materijali. Sve što se ranije proizvodilo bilo je napravljeno od materijala koji su u velikoj mjeri bili razgradivi, a ukoliko i nisu mogli da se razgrade, kao npr. metal ili staklo, nisu opterećavali životnu sredinu.

Prije sto godina nije bilo plastike, skoro da nije bilo gume, tekstili su bili od prirodnih vlakana i prirodnih materijala, nije bilo sintetičkih materijala, pelena, silikona i ostalog što postoji u današnjem otpadu.

Sa druge strane, količine otpada koje se danas stvaraju su mnogo veće nego prije i što je najvažnija stvar od svega, ne postoji način da neko ne pravi otpad. Često kada ljudi ne žele da plaćaju odvoženja otpada, kažu predstavnicima komunalnih preduzeća da nemaju otpad. Vode se riječima "to malo otpada što imamo, spalimo u peći i to uglavnom bude neki karton, papir, drvo ili tako neka plastika, pa i plastiku spalimo". Samo, šta se u tim slučajevima radi sa dječijim pelenama, metalom, staklom, gumom, elektronskim otpadom, itd?

Lako je shvatiti da svi proizvodimo otpad svakodnevno, bez obzira da li je u pitanju beba ili odrasla osoba. Takođe, otpad proizvodimo doslovno svuda: kod kuće, na poslu, na ulici, u prevoznom sredstvu, na izletu u prirodi… ljudi proizvode otpad čak i kada odu u svemir! Ne postoji mogućnost da ljudsko biće ne stvara otpad!

Postavlja se pitanje gdje i na koji način se riješiti tog otpada? Problem nastaje u situaciji kada na nekom području ne postoji organizovan sistem upravljanja otpadom ili ljudi iz različitih razloga ne žele u njemu da učestvuju. Ranije su ljudi u mjestima gdje nema organizovanog sakupljanja otpada, isti zakopavali u neku rupu pored kuće ili prosto bacali u prirodu. Međutim, drastičnom promjenom sastava materijala u otpadu, ovo više nije prihvatljiv način zbrinjavanja otpada.

Modernizacijom svakodnevnog života javila se opravdana potreba da se i sistem upravljanja otpadom uredi, da bude u potpunosti zatvoren i da svi subjekti: domaćinstva, komercijalni sektor, preduzeća i institucije budu dio tog sistema. Potrebno je da otpad nigdje ne izlazi van tog sistema u prirodu. Nažalost, takvo sveobuhvatno upravljanje otpadom ne postoji čak ni u najrazvijenijim zemljama i uvijek negdje malo "curi" sa strane, ali je poenta da dođemo do toga da taj procenat bude zanemarljiv.

Sistem upravljanja otpadom u BiH

U BiH se 2000. godine, ubrzo nakon rata, krenulo sa razmišljanjem da se promijeni sistem upravljanja otpadom. Do 2000. godine je to bio sistem "sakupi i baci ga na nesanitarno odlagalište", odnosno, obično na opštinsku deponiju. Problem takvog načina upravljanja je što se iz odloženog otpada stvara takozvana „procjedna voda“, odnosno filtrat koji je izuzetno zagađujuća otpadna voda koja odlazi direktno u podzemne vode, a poznata je važnost potrebe da se zaštite podzemne vode od zagađenja, jer kad se one zagade, skoro da ih je nemoguće prečistiti.

Drugi ozbiljan problem kod nesanitarnih smetljišta je što se sa povećanjem količine otpada javlja ozbiljna količina deponijskog gasa koji u sebi ima visoki procenat metana i koji je izuzetno zapaljiv gas. Pri visokim temperaturama koje se stvaraju u dubini nesanitarnih deponija često dolazi do njegovog samozapaljenja, uslijed čega se nerijetko dešavaju i eksplozije na nesanitarnim deponijama. Ukoliko i ne eksplodiraju, onda nesanitarne deponije mogu jako dugo da gore, kao što smo u nekoliko navrata prethodnih godina imali primjer nesanitarne deponije “Vinča” u Beogradu kada je dolazilo do samozapaljenja. Dodatni problem je što je tada jako teško ugasiti požar, jer deponija ne gori na površini, već na dubini od 10 do 20 metara u zavisnosti od debljine slojeva.

Postoji više strategija kako se pokreće sistem upravljanja otpadom. BiH se odlučila za izgradnju regionalnih deponija, tj. strategiju da se najprije sav proizvedeni otpad prikupi i neškodljivo odloži na sanitarne deponije. S obzirom na to da je deponovanje prilično skupo, izgradnja ovakvog sistema trebalo je da omogući njegovo dalje unapređenje u smislu uvođenja odvojenog sakupljanja pojedinih komponenti iz otpada u cilju smanjenja količina za deponovanje, što bi za rezultat imalo veću ekonomičnost sistema i veći tretman otpada. 



Te, 2000. godine je donijeta strategija kojom je BiH podijeljena na 16 regija i svaka od tih 16 regija je trebala da izgradi svoju regionalnu deponiju i da se tu zbrinjava otpad. Uzeta su kreditna sredstva Svjetske banke - dva kreditna zaduženja BiH koja su supsidijarno data Federaciji BiH i Republici Srpskoj, pa onda dalje prenošena na opštine koje su se uključile u proces izgradnje. Sa ovim projektom se prvo početo u Sarajevu, zatim su se priključili Zenica, Banjaluka, Tuzla i na kraju i Bijeljina i Mostar. Neke od tih regija su izgradile sanitarnu deponiju - Sarajevo, Zenica, Bijeljina i Banjaluka, dok je Tuzla napravila reciklažni centar. Kasnije se iz drugih kreditnih sredstava nastavilo sa izgradnjom regionalnih deponija u BiH, pa su izgrađene i regionalna deponija u Zvorniku, te započeti projekti izgradnje u Livnu, Živinicama i Prijedoru, od čega su neke od tih deponija u najvećem dijelu već završene.

Tom strategijom je trebalo da se započne prelazak sa linearnog sistema upravljanja otpadom na integralni sistem. Linearni sistem znači da postoji domaćinstvo i komunalno preduzeće koje sakuplja otpad tog domaćinstva i odlaže ga na običnu deponiju. U međuvremenu se pojavila regionalna deponija, pa se u sistemu stvorilo domaćinstvo, komunalno preduzeće, regionalna deponija i zbrinuti otpad. Međutim, pošto je to jako skup sistem i ne može dugoročno tako da opstane, moralo se preći na integralni sistem, što znači da treba da se uključe i ostali subjekti koji su neposredno ili posredno zainteresovani za rješavanje tog otpada i koji su međusobno povezani (prvenstveno lokalne samouprave, a zatim i drugi subjekti, kao što su operateri otpada koji imaju ekonomski interes od iskorištavanja sekundarnih sirovina, nevladine organizacije, mediji, obrazovne institucije, i dr.).

Već je 20 godina prošlo od početka projekta, a BiH još uvijek ima linearni sistem u najvećem broju zajednica, odnosno, lokalnih samouprava. Postoji mnogo razloga zbog kojih je to tako, a taj sistem je zapravo donijet kroz zakone, odnosno u dobroj mjeri su naši zakoni harmonizovani u skladu sa Evropskim direktivama, ali se tu stalo i nije se nastavilo sa daljim radom na organizovanju sistema na način na koji bi se došlo do toga da taj sistem bude efikasan i samoodrživ. On trenutno nije samoodrživ i otprilike sistem komunalne privrede, ne samo u RS nego u cijeloj BiH, ima ozbiljnih problema i stagnira.

Sistem naplate komunalnih usluga

Sistem naplate komunalnih usluga je loš i neadekvatan, zato što komunalna preduzeća vrše i sakupljanje otpada i naplatu svojih usluga, što je, pokazalo se, neefikasno i dugoročno neodrživo. Lokalne zajednice u EU, izuzev svega nekoliko pojedinačnih primjera, počele su da vrše naplatu komunalnih usluga umjesto svojih komunalnih preduzeća i da plaćaju tim komunalnim preduzećima naknadu za komunalnu uslugu koju su oni pružili građanima.

Na taj način je došlo do zatvorenog kruga gdje komunalna preduzeća preuzimaju otpad od domaćinstava, odnosno, pružaju im komunalnu uslugu sakupljanja i odvoza otpada, a tu uslugu fakturišu jedinici lokalne samouprave. Jedinica lokalne samouprave, opet sa svoje strane, kontroliše to komunalno preduzeće, kako je ono pružilo tu uslugu i ukoliko građanin nije zadovoljan dobijenom uslugom, on se neće žaliti komunalnom preduzeću, nego jedinici lokalne samouprave koju plaća i od nje će očekivati i zahtijevati da se postara da mu se pruži adekvatna usluga.

U našem sadašnjem sistemu, jedinica lokalne samouprave ne učestvuje direktno, nego negdje iz drugog plana, i to u najvećoj mjeri kada treba donijeti lokalne odluke o komunalnom redu i upravljanju otpadom. Informisanje o kvalitetu komunalne usluge se vrši samo ponekad, i to po pravilu pred izbore, kada treba stvoriti iluziju da se u ovoj oblasti nešto radi na unapređenju postojećeg stanja. Komunalno preduzeće ima direktan odnos sa domaćinstvom i ukoliko ne pruži dobru uslugu, građani se nemaju žaliti kome drugom nego samom komunalnom preduzeću, za koje je pitanje šta će uraditi po tom pitanju što predstavlja dosta loš sistem.

Dešavanja u Bijeljini
Izvor: desavanjaubijeljini.com

 





Komentara